Stan Hendrickx - interview over scherven van Umm el Qaab

Moderator: yuti

Stan Hendrickx - interview over scherven van Umm el Qaab

Berichtdoor Philip Arrhidaeus » Zo Nov 01, 2015 6:32 pm

Het is zeer fijn om Stan Hendrickx enkele vragen te kunnen stellen over de scherven van stenen vaatwerk uit de vroeg-dynastieke koninklijke tombes van Umm el-Qaab te Abydos, nu in het Jubelparkmuseum van de Koninklijke musea voor Kunst en Geschiedenis te Brussel.

In het begin van de jaren 1900 stuurde Flinders Petrie de scherven van stenen vaatwerk welke hij gevonden had in Abydos naar Jean Capart in Brussel. Waarom naar Brussel?
Stan Hendrickx: Petrie heeft tussen 1899 en 1904 opgegraven in Abydos, waarbij zijn aandacht tijdens de eerste twee opgravingscampagnes uitging naar de koningsgraven van de 1ste en 2de dynastie. In de zwaar verstoorde graven vond hij vooral fragmenten van objecten, maar wel in grote aantallen. In het totaal vond hij tussen de 50.000 en 100.000 scherven van stenen vaatwerk. Toen Petrie in 1904 de opgravingen te Abydos afsloot, bleef hij zitten met een zeer grote hoeveelheid scherven stenen vaatwerk. Hij wist dat de mogelijkheden om dit materiaal te bestuderen nog niet uitgeput waren en wilde de scherven daarom niet zomaar op de site achterlaten.
Jean Capart, of beter gezegd de Egyptische afdeling van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis”, droegen financieel bij aan Petrie’s opgravingen en kregen daarvoor een deel van de vondsten zoals in die tijd gebruikelijk was. Maar de scherven stenen vaatwerk vielen buiten deze afspraak. Petrie was goed bevriend met Jean Capart en heeft hem de scherven “cadeau” gedaan.

De naar steensoort gerangschikte scherven uit Abydos in Brussel. Dit geeft een idee van de hoeveelheid scherven.
Afbeelding

Weet men uit welke tombe(s) die scherven afkomstig zijn?
Stan Hendrickx: Helaas is dat maar voor een zeer beperkt deel van het materiaal geweten. Op een beperkt aantal scherven heeft Petrie met potlood een hoofdletter geschreven die de identificatie van het graf is. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat veel scherven gevonden werden in het puin tussen de graven en dat het onmogelijk was om uit te maken in welk graf ze oorspronkelijk thuis hoorden.

Een van de horrorverhalen over de werkzaamheden van de voorganger van Petrie in Abydos, Emile Amélineau, is dat hij vaatwerk welke meerdere malen voorkwam stuksloeg om de waarde van de overgebleven voorwerpen te verhogen. Is dat echt zo? Kan enigszins uitgemaakt worden aan de omstandigheden waarin de scherven gevonden werden (in of uit de tombe, verspreid of niet) of dit verhaal klopt?
Stan Hendrickx: Het verhaal is niet zo duidelijk. Petrie heeft Amélineau inderdaad beschuldigd maar de verstandhouding tussen beide mannen was erg slecht. Petrie heeft de opgraving te Abydos van Amélineau overgenomen, maar zonder diens toestemming. Petrie had er alle belang bij om Amélineau in een zo slecht mogelijk daglicht te stellen en Gaston Maspéro, de toenmalige directeur van de Service des Antiquités, te overtuigen hem de toestemming te geven om op te graven in Abydos. Het is wel zo dat Amélineau op een andere manier omging met zijn vondsten. Hij was vooral geïnteresseerd in volledige stukken of fragmenten van uitzonderlijke objecten. Hij beschouwde de vondsten die hem in de vondstdeling werden toegekend als zijn persoonlijke eigendom en heeft een groot deel ervan verkocht op publieke veilingen. Jean Capart heeft daar trouwens een aantal fragmenten van decoratief en versierd vaatwerk gekocht evenals andere objecten.
Amélineau heeft weliswaar enkele dikke boeken gepubliceerd over zijn opgravingen maar deze zijn moeilijk om te gebruiken. Op een aantal platen zien we een vrij groot aantal objecten maar het is niet altijd duidelijk uit welk graf ze afkomstig zijn. Uit de vindplaats van de scherven afleiden of ze al dan niet van stukgeslagen objecten afkomstig zijn lijkt mij uitgesloten.

Vermeldde Flinders Petrie deze scherven in zijn publicaties?
Stan Hendrickx: Jawel, Petrie bespreekt de hoeveelheid scherven en de diverse steensoorten. Hij reconstrueerde de vorm van een 800-tal schalen en vazen, waarvan hij 500 stukken als tekening publiceerde (Petrie, W.MF., Royal tombs II. London, 1901: pl. XLVI-LIIIg). Petrie was zich zeker bewust van het belang van het stenen vaatwerk.
Maar naast het “gewone” stenen vaatwerk is er ook “decoratief” stenen vaatwerk. Het gaat om stukken in zeer diverse vormen, waaronder bijvoorbeeld imitaties van vlechtwerk of schalen in de vorm van bladeren. Zowel Amélineau als Petrie hebben hier veel aandacht aan geschonken. De stukken zijn nagenoeg zonder uitzondering gereduceerd tot fragmenten waarvan de meeste in het Petrie Museum terecht gekomen zijn. Maar een aantal bevinden zich in de KMKG en het Ägyptisches Museum te Berlijn heeft ook een aantal fragmenten. En tijdens de opgravingen van het DAI werden eveneens fragmenten gevonden, waarvan enkele passen aan stukken in Londen, Brussel of Berlijn.

De houten kisten welke Flinders Petrie gebruikte om de scherven te versturen aan "M. J. Capart, Musées Royaux, Bruxelles". Oorspronkelijk dienden vele van deze kistjes als verpakking voor lampolie.
Afbeelding

Welke steensoorten komen het meest voor? Valt iets af te leiden van een (geconcentreerde) herkomst?
Stan Hendrickx: Calcietalbast is het sterkst vertegenwoordigd, gevolgd door siltsteen / grauwacke. Het eerste wordt vaak “albast” genoemd en het tweede “schist” maar dat zijn eigenlijk geen correcte beschrijvingen. De steensoorten komen van zeer verschillende plaatsten maar tot nu toe werd de herkomst van het calcietalbast nog niet nagegaan. Omdat dit de meest voorkomende steensoort is, kan dus ook niet veel zinvol opgemerkt worden over een mogelijke geografische concentratie.

Ik meen begrepen te hebben dat deze periode voor de fabricatie van vaatwerk een veel grotere diversiteit in steensoorten toont dan andere periodes in de faraonische geschiedenis. Valt hieruit iets af te leiden?
Stan Hendrickx: De identificatie van de steensoorten is niet altijd vanzelfsprekend maar gelukkig hebben enkele specialisten intussen naar het materiaal gekeken. En de variatie aan steensoorten is erg groot en volgens Thierry De Putter heeft men inderdaad in geen enkele andere periode van de faraonische geschiedenis een dergelijke verscheidenheid aangetroffen. Wat hieruit afgeleid kan worden is minder evident. Het is alvast duidelijk dat de Egyptenaren reeds gedurende de Vroeg-Dynastische periode erg vertrouwd waren met de variatie aan steensoorten die ze in de oostelijke woestijn konden vinden. Men zou kunnen veronderstellen dat de aanwezigheid van al deze steensoorten verwijst naar de controle over de woestijn maar dit is niet meer dan een veronderstelling.

Is bij benadering een schatting te maken over het aantal vaatwerk welke één tombe bevatte?
Stan Hendrickx: Een exact cijfer is momenteel onmogelijk maar het moet toch om meerdere duizenden stukken stenen vaatwerk per graf gaan behalve voor de vroegste koningsgraven (bv. Narmer).

Bij een dergelijke hoeveelheid vaatwerk moeten enorm veel goeie ambachtslui betrokken geweest zijn. Ging die massaproductie ten koste van de kwaliteit?
Stan Hendrickx: Het aantal ambachtslui zou best kunnen meevallen. De koningsgraven van Abydos beslaan een periode van ongeveer tweehonderd jaar. Zelfs als we zouden uitgaan van het zeer hoge aantal van 100.000 stukken stenen vaatwerk, komt dat neer op 500 per jaar. Dan is het natuurlijk de vraag hoeveel tijd het maken van een vaas of schaal in beslag neemt. Hierover zijn niet veel gegevens beschikbaar. Denys Stocks (Experiments in Egyptian archaeology. Stoneworking technology in ancient Egypt. London, 2003) heeft een aantal experimenten uitgevoerd en maakte een (kleine) stenen vaas in ongeveer 22 uur. We mogen aannemen dat geoefende Egyptische ambachtslieden dit sneller konden. De stukken die zij maakten waren groter en vaak in hardere steensoorten maar een atelier van minder dan 10 personen moet in staat geweest zijn om de hoeveelheid stenen vaatwerk uit de koningsgraven te vervaardigen. Natuurlijk op voorwaarde dat het atelier permanent actief was en dat het nodige materiaal bezorgd werd.
Het vaatwerk is over het algemeen met de nodige zorg vervaardigd. Sommige stukken zijn zelfs zeer zorgvuldig afgewerkt en gepolijst. Maar een beperkt onderzoek lijkt aan te geven dat de wanden van het vaatwerk geleidelijk aan dikker werden wat het mogelijk maakte om zwaardere boren te gebruiken en sneller te werken.

Naar steensoort gerangschikte scherven uit Abydos in Brussel.
Afbeelding

Was een dergelijke hoeveelheid vaatwerk in eerste instantie een toonbeeld van macht van de heerser – i.p.v. dat het een godsdienstige of rituele functie had bijvoorbeeld? Of een combinatie van verschillende beweegredenen?
Stan Hendrickx: Het valt op dat een groot deel van het vaatwerk niet de minste gebruikssporen vertoont. We mogen dus aannemen dat deze stukken speciaal voor de begraving vervaardigd werden. Misschien werd een (beperkt ?) gedeelte gebruikt tijdens de begrafenisrituelen maar hierover kunnen we eigenlijk niets zinvol zeggen. Door de tijdsinvestering en het samenbrengen van het materiaal is het natuurlijk een uiting van het belang van de koning maar ik denk dat we wel mogen aannemen dat Egyptische koningen andere mogelijkheden hadden om hun macht te laten zien dan aan de hand van stenen vaatwerk. We zullen het er dus maar op houden dat dit vaatwerk moest dienen om de koning in zijn leven na de dood van alles te voorzien en dit met de nodige luxe. In de koningsgraven bevonden zich grote aantallen voorraadskruiken in aardewerk maar voor de presentatie van voedsel werd blijkbaar liever beroep gedaan op stenen vaatwerk.

Mag ik u nog vragen welke artikelen er verschenen zijn over het onderzoek van de scherven?
Stan Hendrickx: Voor de grote massa scherven in Brussel zijn twee artikelen interessant:

DE PUTTER, T.; BIELEN, S.; DE PAEPE, P.; HENDRICKX, S. & SCHELSTRAETE, V., Les mille et un vases de pierre des premières dynasties à Bruxelles [in:] KARLSHAUSEN, C. & DE PUTTER, T., Pierres égyptiennes … Chefs d’œuvre pour l’éternité. Mons : Faculté Polytechnique de Mons, 2000, pg. 49-62.
HENDRICKX, S.; BIELEN, S. & DE PAEPE, P., Excavating in the museum: The stone vessel fragments from the Royal Tombs at Umm el-Qaab in the Egyptian collection of the Royal Museums for Art and History at Brussels. Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Abteilung Kairo, 57 (2001), pg. 73-108, Tf. 19-20.

Voor het decoratief stenen vaatwerk:

ADAMS, B., Dish of delight and Coleoptera [in:] LEAHY, A. & TAIT, J. (eds.), Studies on ancient Egypt in honour of H.S. Smith. Egypt Exploration Society, Occasional Papers 13. London, 2000: 1-9.
BIELEN, S., The funerary objects from the Early Dynastic royal tombs at Abydos in the Royal Museums of Art and History in Brussels [in:] HENDRICKX, S., FRIEDMAN, R.F.; CIALOWICZ, K.M. & CHLODNICKI, M. (eds.), Egypt at its Origins. Studies in Memory of Barbara Adams. Proceedings of the International Conference “Origin of the State. Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Krakow, 28th August – 1st September 2002. OLA 138. Leuven, 2004: 621-635.
HENDRICKX, S. & VAN WINKEL, C., Fragments de récipients décorés en pierre provenant de la nécropole royale des premières dynasties à Abydos (Haute-Égypte). Bulletin des Musées Royaux d’Art et d’Histoire, 64 (1993) : 5-38.
Gebruikers-avatar
Philip Arrhidaeus
Site Admin
 
Berichten: 6379
Geregistreerd: Do Mrt 23, 2006 3:16 pm
Woonplaats: Vlaanderen

Re: Stan Hendrickx - interview over scherven van Umm el Qaab

Berichtdoor yuti » Ma Nov 02, 2015 6:00 pm

Het interview met een gerespecteerd archeoloog als Stan Hendrickx toont nog eens aan hoe waardevol het KMKG is en hoe beperkt haar middelen zijn.
Ik meen dat het eenduidig vastleggen van een potscherf in een aantal parameters niet evident is. En ik kan me daarenboven voorstellen dat het financieel plaatje en het intensief werk nu niet direct zo aantrekkelijk is. Maar met informatica kan al heel wat en de samenwerking tussen verschillende musea zou mijns inziens echt boeiende resultaten kunnen opleveren. Eén stukje scherf gelinkt aan meerdere zou op die manier geschiedenis kunnen schrijven.
Gebruikers-avatar
yuti
 
Berichten: 1005
Geregistreerd: Do Jul 27, 2006 9:11 pm


Terug naar Egyptologen en archeologen

Wie is er online?

Gebruikers in dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 3 gasten

cron