Stan Hendrickx - interview over de Vroege Tijd

Moderator: yuti

Stan Hendrickx - interview over de Vroege Tijd

Berichtdoor Philip Arrhidaeus » Za Apr 11, 2009 11:03 am

Ik ben hier op het forum zeker niet de enige die uitgekeken heeft naar een interview met Dr. Stan Hendrickx over de periode voor de eenmaking van het oude Egypte. En ik ben nu dus verheugd onderstaande op het forum te mogen plaatsen.

Is het mogelijk ons uw omvangrijke bibliografie door te geven? Ik zocht op het internet, maar kon geen volledige lijst vinden.

Stan Hendrickx: Die bibliografie is gepubliceerd als HENDRICKX, S., Analytical bibliography of the Prehistory and the Early Dynastic period of Egypt and Northern Sudan. Egyptian Prehistory Monographs 1. Leuven: Leuven University Press, 1995, met jaarlijkse aanvullingen in Archéo-Nil. Op eenvoudige vraag ook te krijgen als Excell file.

Afbeelding
Stan Hendrickx: "Deze foto is in 2007 in Elkab gemaakt door Hannah Joris. Links zit Mohammed, gepensioneerd gafir van Elkab. Rechts zit Hamed die als kind nog voor Capart gewerkt heeft maar waarmee ik in Elkab ook steeds gewerkt heb, vanaf de eerste dag dat ik daar in 1977 heb opgegraven. Hamed is helaas in 2008 overleden, vermoedelijk op 86-jarige leeftijd."

Afbeelding
Stan Hendrickx: "Mohammed in 1937. Links zijn zus die een opvallende persoonlijkheid was in Elkab, maar reeds geruime tijd overleden is. De foto is gemaakt door Arpag Mekhitarian en komt uit Capart, J., El Kab. Fouilles et Egypte. Impressions et souvenirs. Bruxelles, 1946: pg. 80."

Ik heb dit jaar achtereenvolgens ‘The Archaeology of Early Egypt' van David Wengrow, hoofdstukken 2, 3 en 4 in ‘The Oxford History of Ancient Egypt’ en ‘Early Dynastic Egypt' van Toby Wilkinson gelezen … heb ik een verkeerde keuze gemaakt en wat moèt ik me nog aanschaffen over Predynastisch en Vroegdynastisch Egypte?
De twee delen van ‘Egypt at Its Origins'?


Stan Hendrickx: Dat is een goede keuze. Wel ontbreekt: MIDANT-REYNES, B., The Prehistory of Egypt. From the first Egyptians to the first pharaohs. Oxford. 2000. Dit is een zeer degelijke synthese van de stand van zaken tot 1990 toen de oorspronkelijke franse versie verscheen. Erg stimulerend vond ik: MIDANT-REYNES, B., Aux origines de l’Egypte. Du Néolithique à l’émergence de l’Etat. Paris. 2003. Geen klassiek overzicht maar heel wat fundamentele thema’s komen aan bod.
De twee delen “Egypt at its Origins” zijn vanzelfsprekend ook erg belangrijk maar natuurlijk niet bruikbaar om een algemeen overzicht te krijgen. Hetzelfde geldt voor de zeven volumes proceedings van de congressen die sedert 1980 te Poznan georganiseerd worden. Er verschijnt zo veel. En niet alles is aan te raden. Te mijden zijn bv. BREWER, D.J., Ancient Egypt, foundations of a civilization. Harlow, 2005 en zeer zeker CASTILLOS, J.J., The Predynastic period in Egypt. Montevideo. 2002. Ik was ook niet echt onder de indruk van BARD, K.A., An introduction to the archaeology of ancient Egypt. Cambridge, 2007 maar dat staat vanzelfsprekend nog altijd op een heel ander niveau.

Af en toe wordt er in de media melding gemaakt van een archeologische vondst of wordt een mening in de verf gezet met betrekking tot de ontwikkeling van de vroege Egyptische cultuur en staat.
Wat is volgens u het laatste onderzoek of gevolgtrekking die het meest van belang was voor het begrijpen van de staatsontwikkeling of van de geschiedenis in het algemeen van het Vroege Egypte?


Stan Hendrickx: Het interessante aan deze vroege periode van de Egyptische geschiedenis is dat de laatste decennia erg veel vondsten gedaan werden. Hierdoor werden vele nieuwe ideeën mogelijk en bestaat op dit ogenblik veel belangstelling voor Predynastich en Vroeg-Dynastisch Egypte.
De ontdekking van graf U-j te Abydos, intussen al meer dan 20 jaar geleden gevonden (1988) blijft een fundamentele vondst die belangrijke nieuwe visies heeft mogelijk gemaakt, ondermeer over het ontstaan van het schrift en de contacten met Palestina (DREYER, G., Umm el-Qaab I. Das prädynastische Königsgrab U-j und seine frühen Schriftzeugnisse. AV 86. Mainz. 1998; HARTUNG, U., Umm el-Qaab II. Importkeramik aus dem Friedhof U in Abydos (Umm el-Qaab) und die Beziehungen Ägyptens zu Vorderasien im 4. Jahrtausend v. Chr. AV 92. Mainz. 2001).
Erg boeiend is een rotsinscriptie die een aantal jaren geleden door John Darnell gevonden werd in de woestijn ten westen van Luxor. DARNELL, J.C. ass. DARNELL, D. contr. DARNELL, D.; FRIEDMAN, R.F. & HENDRICKX, S., Theban Desert Road Survey in the Egyptian Western Desert. Volume 1: Gebel Tjauti Rock Inscriptions 1-45 and Wadi el-Hôl Rock Inscriptions 1-45. Oriental Institute Publications 119. Chicago. 2002: 10-19.
Maar de belangrijkste recente vondsten werden zeker in het elite grafveld HK6 te Hierakonpolis gedaan, waar de oudste “koningsgraven” aangetroffen werden die reeds uit het begin van de Naqada II periode dateren. De opgravingen, onder leiding van Renée Friedman, lopen nog volop en ieder jaar komen nieuwe gegevens te voorschijn die er voor zorgen dat de interpretaties voortdurend aangepast moeten worden (FRIEDMAN, R.F., Excavating Egypt's early kings: Recent discoveries in the elite cemetery at Hierakonpolis [in:] MIDANT-REYNES, B. & TRISTANT, Y. (eds.), ROWLAND, J. & HENDRICKX, S. (ass.), Egypt at its origins 2. Proceedings of the International Conference "Origin of the state, Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Toulouse (France), 5th-8th September 2005. Leuven - Paris - Dudley. 2008: 1157-1194; daarnaast diverse bijdragen in de laatste nummers van Nekhen News). De oudste iconografische elementen in formele stijl eveneens uit het elitegrafveld van Hierakonpolis (zie: HENDRICKX, S., The earliest example of Pharaonic iconography. Nekhen News, 17 (2005), pg. 14-15; HENDRICKX, S. & FRIEDMAN, RF., The falcon has landed: Falcons in “The City of the Falcon”. Nekhen News, 19 (2007): 9-10).
De Poolse opgravingen te Tell el-Farkha (Delta), onder leiding van Krzystof Cialowicz en Marek Chlodnicki zorgen voor een beter beeld over de situatie in de Delta. Enkele jaren geleden werden twee spectaculaire gouden beeldjes gevonden en een vaas gevuld met kleine ivoren / benen beeldjes (CIALOWICZ, K.M., Ivory and gold. Poznan. 2007). De objecten zijn zo opvallend dat ze nu al in het museum te Cairo tentoongesteld worden.
Minder spectaculair maar wel erg fundamenteel zijn de intussen afgesloten opgravingen o.l.v. Béatrix Midant-Reynes te Adaïma, waarvan reeds twee volumes gepubliceerd werden (MIDANT-REYNES, B. & BUCHEZ, N., Adaïma. 1. Economie et habitat. FIFAO 45. Le Caire. 2002; CRUBÉZY, E.; JANIN, T. & MIDANT-REYNES, B. Adaïma. 2. La nécropole prédynastique. Le Caire. 2002).
De belangrijkste recente opgravingen worden door de opgravers zelf gepresenteerd in een serie artikelen in Archéo-Nil 12 (2002) en 13 (2003).

Hoe sterk staat volgens u de gedachte – vooral uitgedragen door Wilkinson dacht ik – dat de herkomst van de Egyptische beschaving te vinden is in de woestijnen?

Stan Hendrickx: Het boek waarover u het heeft (WILKINSON, T.A.H., Genesis of the pharaohs. London. 2003) is absoluut geen aanrader (zie de reviews in Cambridge Archaeological Journal, 14 (2004): 113-135). De woestijnen hebben zeker een belangrijke rol gespeeld, vooral door aridisering vanaf het 6de millennium, maar niet op de manier zoals Wilkinson het voorstelt. Een zeer goed overzicht van de problematiek wordt gegeven door Heiko RIEMER, Contacts between the oasis and the Nile: A résumé of the Abu Muhariq plateau survey 1995-2002 [in:] MIDANT-REYNES, B. & TRISTANT, Y. (eds.), ROWLAND, J. & HENDRICKX, S. (ass.), Egypt at its origins 2. Proceedings of the International Conference "Origin of the state, Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Toulouse (France), 5th-8th September 2005. Leuven - Paris - Dudley. 2008: 609-633.
Een fundamenteel probleem is dat we nagenoeg geen informatie hebben over het 7de-5de millennium in de Nijlvallei zelf. De mens was er zeker actief, maar alles zit onder een bijzonder dikke laag alluvium. Maar aangezien gelijkaardige zaken voorkomen in zowel de Oostelijke als de Westelijke woestijn moeten we aannemen dat de Nijl eerder een contactmogelijkheid dan een barrière was.

Is het mogelijk dat alle politieke en godsdienstige dualiteit in de oud Egyptische cultuur zijn oorsprong vindt in de uiteindelijk twee sterkste gemeenschappen die aan de oorsprong van de staat stonden: Abydos en Hiërakonpolis?

Stan Hendrickx: Hierop kan volgens mij momenteel geen zinvol antwoord gegeven worden. Er is zeer beperkte informatie dat die fameuze dualiteit niet aanwezig was voor de Naqada III periode. Een argument is de aanwezigheid van de rode kroon op een Black-topped scherf die dateert van voor de verspreiding van de Naqada cultuur naar het noorden. Enkele rotstekeningen zouden ook uit die tijd kunnen dateren.

Was het idee van de goddelijkheid van de farao belangrijk voor de staatsontwikkeling?

Stan Hendrickx: Dat zal wel, maar concrete informatie is beperkt. De goddelijkheid van de koning moet samen met de ontwikkeling van bijvoorbeeld het schrift en de veranderingen in de iconografie erg belangrijk geweest zijn in de laatste fase van de eenmaking van de Egyptische staat.

Betekenis en opbouw van het afgebeelde op ceremoniële paletten, knotskoppen en labels zijn heel interessante zaken, waarover men het niet altijd eens is of gewoon niet kan zijn. Kunt u ons een werk aanbevelen over vroege Egyptische iconografie?

Stan Hendrickx: Een goed overzicht bestaat niet. De (zeer) oude werken van CAPART, J., Primitive art in Egypt. London. 1905 en ASSELBERGHS, H., Chaos en beheersing: Documenten uit Aeneolithisch Egypte. Leiden. 1961 zijn nog steeds interessant, maar enkel als men ze leest in de context van wat we nu weten. Voor een niet gespecialiseerde publiek zijn ze niet meer geschikt. Bruikbaar maar eigenlijk al verouderd is: CIALOWICZ, K.M., Les palettes égyptiennes aux motifs zoomorphes et sans décoration. Etudes de l’art prédynastique. Studies in Ancient Art and Civilization 3. Krakow. 1991.
Voor de Predynastische versierde ceramiek is juist een fundamenteel werk verschenen : GRAFF, G. Les peintures sur vases de Nagada I - Nagada II. Nouvelle approche sémiologique de l’iconographie prédynastique. Egyptian Prehistory Monographs 6. Leuven. 2009.
Ik word eigenlijk verondersteld om zelf een dergelijk boek te schrijven, maar het zal nog wel even duren. Een aantal deelaspecten heb ik wel al behandeld. Het is een beetje onnozel om met een stuk van mijn eigen bibliografie af te komen, maar ik heb onnozel altijd plezierig gevonden. Dus:
HENDRICKX, S., Bovines in Egyptian Predynastic and Early Dynastic iconography. [in:] HASSAN, F.A. (ed.), Droughts, Food and Culture. Ecological Change and Food Security in Africa’s Later Prehistory. New York. 2002: 275-318.
HENDRICKX, S.; HUYGE, D. & ADAMS, B.†, Le scorpion en silex du Musée royal de Mariemont et les silex figuratifs de l’Égypte pré- et protodynastique. Les Cahiers de Mariemont, 28-29 (1997-1998) [2003] : 6-33.
HENDRICKX, S. & DEPRAETERE, D., A theriomorphic Predynastic stone jar and hippopotamus symbolism. [in:] HENDRICKX, S., FRIEDMAN, R.F.; CIALOWICZ, K.M. & CHLODNICKI, M. (eds.), Egypt at its Origins. Studies in Memory of Barbara Adams. Proceedings of the International Conference “Origin of the State. Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Krakow, 28th August – 1st September 2002. OLA 138. Leuven. 2004: 801-822.
HENDRICKX, S., The dog, the Lycaon pictus and order over chaos in Predynastic Egypt. [in:] KROEPER, K.; CHŁODNICKI, M. & KOBUSIEWICZ, M. (eds.), Archaeology of Early Northeastern Africa. In Memory of Lech Krzyzaniak. Studies in African Archaeology 9. Poznan: 2006: 723-749.
HENDRICKX, S., Visual representation and state development in Egypt [in:] SEIDLMAYER, S.J., Grenzbereiche der Schrift. Berichte und Abhandlungen der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften (in druk)
HENDRICKX, S. & EYCKERMAN, M., Continuity and change in the visual representations of Predynastic Egypt [in:] ANSE conference. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2009 (in druk)

Bestaat er behalve iconografische en misschien architecturale invloeden tussen het vroege Egypte en Mesopotamië, ook een uitwisseling van gedachtegoed dat opvallende invloed gehad heeft op beide culturen, zoals misschien blijkt uit de mesheft van Gebel el Arak?

Stan Hendrickx: Volgens mij is er zeker geen rechtstreekse invloed vanuit Mesopotamië. Eventueel onrechtstreeks via de Uruk-expansion. Voor Predynastisch Egypte is nooit één enkele Mesopotamische scherf gevonden. Ik ben uiterst minimalistisch in de mogelijke contacten. Zie: HENDRICKX, S. & BAVAY, L., The relative chronological position of Egyptian Predynastic and Early Dynastic tombs with objects imported from the Near East and the nature of interregional contacts [in:] VAN DEN BRINK, E.C.M. & LEVY, T.E. (eds.), Egypt and the Levant. Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium BCE. New Approaches in Anthropological Archaeology Series. London – New York. 2002: 58-80.
Het onderwerp heeft lang zeer sterk in de belangstelling gestaan maar ik heb de indruk dat dit nu aan het afnemen is, ook al omdat hiervoor recent geen belangrijke vondsten gedaan werden. Sommige publicaties rond dit thema zijn uiterst speculatief (bv. ROHL, D.M., Legend. The genesis of civilisation. A Test of Time. Volume Two. London. 1998) tot ronduit zwak (MARK, S., From Egypt to Mesopotamia. A study of Predynastic trade routes. London. 1998).

Door de beeldtekens in het hiërogliefenschrift lijkt het misschien aanvaardbaar dat rotskunst de voorlopers waren van de eerste schrifttekens? Betekenen de verschillende categorieën (zegels, kruiken, etiketten) van schrifttekens in tombe U-j te Abydos dat er net voor de ontwikkeling van het schrift meer dan één groep tekens ontwikkeld werd? Zou dit een geografische oorsprong gehad hebben?

Stan Hendrickx: Rotskunst is volgens mij één uiting van de Predynastische cultuur. Maar wel één waarvan relatief veel bewaard is gebleven. Hierdoor valt rotskunst sterk op. In mijn optiek is rotskunst echter eerder afgeleid van wat in de Nijlvallei gebeurde. Helaas hebben we bijzonder weinig informatie over afbeeldingen die niet uit een funeraire context komen. Rotskunst moet met de nodige voorzichtigheid kunnen gebruikt worden om iets te zeggen over de visuele taal die in de nederzettingen gebruikt werd.
In graf U-j lijken inderdaad twee schriftsystemen aanwezig te zijn. Zie hiervoor het werk van Ilona REGULSKI, The origin of writing in relation to the emergence of the Egyptian state [in:] MIDANT-REYNES, B. & TRISTANT, Y. (eds.), ROWLAND, J. & HENDRICKX, S. (ass.), Egypt at its origins 2. Proceedings of the International Conference "Origin of the state, Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Toulouse (France), 5th-8th September 2005. Leuven - Paris - Dudley. 2008: 985-1009). Met de huidige informatie is het zinloos om te speculeren over geografisch verschillende oorsprong.
De geografische oorsprong voor de formele iconografie zal volgens mij in elk geval in Zuid-Egypte gezocht moeten worden. Abydos lijkt natuurlijk logisch, maar (zoals reeds gezegd) de laatste tijd blijkt meer en meer dat Hierakonpolis een fundamentele rol gespeeld heeft.

Bestaat er een goed boek met een chronotypologisch overzicht van Egyptisch aardewerk?

Stan Hendrickx: Neen. Handig is KELLEY, A.L., The pottery of ancient Egypt. Dynasty I to Roman times. Toronto. 1976. De titel klinkt echter beter dan het is. In werkelijkheid zijn dit de platen uit een zeer groot aantal oude publicaties (EEF, ERA, BSAE) die herschikt zijn in chronologische volgorde. Bruikbaar is zeker ook het vulgariserende HOPE, C.A., Egyptian pottery. Shire Egyptology 5. Aylesbury. 1987, waarvan niet zolang geleden een nieuwe uitgave verschenen is.

Bij welke opgravingen in Egypte bent u al betrokken geweest en zijn er waar u bijzondere herinneringen aan hebt – positief of negatief?

Stan Hendrickx: Elkab (Belgisch Comité voor Opgravingen in Egypte), Mahgar Dendera (KUL), Adaïma (IFAO), Dakhla /Abu Ballas Trail, Chufu site (Universität zu Köln), Hierakonpolis (British Museum), Deir el-Bersha / Sheikh Saïd (KUL), Aswan-Kom Ombo Survey / Naq’ el-Qarmila, Wadi Abu Subeira, Gharb Aswan (British Museum / Yale)
Ik heb nergens negatieve herinneringen aan. Ik heb het geluk gehad om steeds met goed draaiende opgravingen te kunnen meewerken. Aan iedere opgraving heb ik vrienden over gehouden. Ik heb natuurlijk wel bijzondere herinneringen aan Elkab omdat ik daar het meest gewerkt heb, vanaf 1977.

Afbeelding
Stan Hendrickx: Een foto uit 1978 (gemaakt door Roger De Keersmaecker). In die tijd werkten we te Elkab met gespecialiseerde opgravers uit Lahun (Lahuni i.p.v. Qufti). Vandaar dat we voor de piramide van Lahun staan. Van rechts naar links: prof. Herman De Meulenaere, André Capiteyn, ik, Fathi (raïs van de opgravingen), Tawfik (vader van Fathi, heeft als kind nog voor Petrie gewerkt te Lahun), architect Lieven Moelants, fotograaf Roger De Keersmaecker.

Hoe jammer vindt u het niet voor Amélineau in Abydos een spade in de grond te hebben kunnen steken en is het onrealistisch om te hopen dat er nog onontdekte sites van dergelijke belangrijkheid in Egypte zijn?

Stan Hendrickx: Heel erg jammer. In het zuiden van Egypte zijn nieuwe sites van dergelijke omvang niet meer te verwachten. In de Delta kan alles nog en de opgravingen (ondermeer) te Tell el-Farkha hebben dat duidelijk gemaakt. Maar in het zuiden bieden de reeds gekende sites (zoals Hierakonpolis) nog erg veel mogelijkheden.

Wat lijkt u heden ten dage de meeste belovende opgravingsite met betrekking tot het Vroege Egypte en waar zou u graag zelf nog eens aan het werk gaan?

Stan Hendrickx: Ik kom telkens terug bij Hierakonpolis, maar er zijn heel wat sites die mogelijkheden bieden. Het werk o.l.v. Maria Gatto in de Aswan - Kom Ombo regio is bijvoorbeeld erg interessant omdat de relatie met Nubië hier centraal komt te staan. Het toeval heeft trouwens gewild dat ik erg betrokken ben geraakt bij een belangrijke rotskunst voorstelling met koningsiconografie die juist voor het Schorpioen knotshoofd en Narmer moet geplaatst worden (HENDRICKX, S.; SWELIM, N.; RAFFAELE, F.; EYCKERMAN, M. & FRIEDMAN, R.F., A lost Late Predynastic - Early Dynastic royal scene from Gharb Aswan. Archéo-Nil, 19 (2009), pg. (in druk); HENDRICKX, S. & GATTO, M.C., A rediscovered Late Predynastic – Early Dynastic royal scene from Gharb Aswan. Sahara, 20 (2009) (in druk).
En er is natuurlijk de delta. De opgravingen die Béatrix Midant-Reynes een paar jaar geleden startte in Tell el-Iswid zijn veelbelovend.
Maar dit jaar worden de opgravingen te Elkab hervat o.l.v. Dirk Huyge. De praktische leiding van de opgraving komt in handen van Joanne Rowland en ik zal zelf meewerken voor de ceramiek. Doel van de opgraving is de nederzetting van Elkab. Tot in het midden van de 19de eeuw stond te Elkab een indrukwekkende tell, die helaas volledig afgegraven werd, maar waarvan de oudste lagen vermoedelijk nog aanwezig zijn. Dat zou bijzonder interessant kunnen worden.
Ik heb niet de ambitie om zelf op een totaal nieuw site aan de slag te gaan. Wel wil ik blijven deelnemen aan het werk van verschillende goed lopende opgravingen. Dat is veel interessanter en vraagt vooral niet veel administratief werk van mijn kant. Daar zorgen de diverse opgravingen voor en dat waardeer ik ten zeerste !
En ik werk zeer graag in België. De bibliotheek van de Egyptische afdeling van de KMKG is bijzonder goed. Ik heb ook nog het geluk dat ik aan de Provinciale Hogeschool Limburg (waar ik werk) samen met illustratrice Merel Eyckerman een onderzoeksproject heb rond “non-fictie illustratieve vormgeving aan de hand van opgravingen in Egypte”. We hebben een prima samenwerking en hopelijk zal dit project dat reeds drie jaar loopt verlengd worden.

Mag ik u vragen wat dit onderzoekproject inhoudt?

Stan Hendrickx: Ik geef les aan het dept. architectuur en beeldende kunst van de Provinciale Hogeschool Limburg. Hogescholen doen tegenwoordig ook aan onderzoek en toegepaste kunst is een sterk punt in Hasselt. Archeologisch tekenen is een prima voorbeeld van toegepaste illustratieve vormgeving. Studenten gaan al een aantal jaren mee naar opgravingen in Egypte (Bersha, Dakhla, Hierakonpolis, Aswan) en ook naar Sagalassos om te tekenen. Merel Eyckerman is een oud-studente en intussen illustratrice van kinderboeken ( http://www.merel-benjamin.be ), deeltijds onderzoeksassistente in Hasselt voor dit project en ze werkt al enkele jaren mee te Bersha.

Hartelijke dank voor uw medewerking en voor de tijd die u voor dit vraaggesprek vrijgemaakt hebt.
Ik wens u nog heel veel succes.


En ikzelf ga straks alvast op zoek naar de aanbevolen lectuur. 8)
Laatst gewijzigd door Philip Arrhidaeus op Zo Apr 26, 2009 6:03 pm, in totaal 1 keer gewijzigd.
Gebruikers-avatar
Philip Arrhidaeus
Site Admin
 
Berichten: 6367
Geregistreerd: Do Mrt 23, 2006 3:16 pm
Woonplaats: Vlaanderen

Berichtdoor william » Ma Apr 13, 2009 9:55 pm

Philip,

opnieuw een boeiend interview, waarvoor dank aan Dr. Stan Hendrickx.
De lange lijst met aanbevolen lectuur is de moeite, maar ik heb in elk geval een aantal boeken tegengekomen die ik al in mijn digitale bibliotheek teruggevonden heb. We kunnen dus al starten.

william :)
william
 
Berichten: 268
Geregistreerd: Wo Okt 17, 2007 4:32 pm
Woonplaats: Lochristi


Terug naar Egyptologen en archeologen

Wie is er online?

Gebruikers in dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 1 gast

cron